O Pazo de Outeiro é o máis antigo de Lantaño xa que a súa construcción data do ano 1276, sendo reconstruido posteriormente no 1369 como consta no testamento de D. Fernán García Barba de Figueroa, feito no ano 1473. Entre finais do XVII e principios do XVIII tivo unha importante reforma que o deixou como está na actualidade.

A edificación consta de dúas plantas en forma de L. No patio de entrada álzase un arco semicircular con doelas de grandes dimensións. A fachada posterior ten unha porta adintelada con mochetas. A cuberta resólvese a dúas e catro augas, rematando nunha cornixa con moldura.

Conserva o reloxo de sol e dous escudos, situados un na fachada principal (ala norte) e outro na ala sur, representan o mesmo pero non son da mesma factura.

O situado na fachada principal é de mellor factura, presenta catro carteis que se corresponden ós apelidos: 1º Boceta; 2º Losada; 4º Figueroa. Con respecto ó 3º cartel os expertos en heráldica difiren aínda que a opinión máis acertada podería ser a que o asigna a Barba de Figueroa.

E voltamos ao testamento de D. Fernán García Barba de Figueroa. Como decíamos, foi feito no 1473, xusto despois da Revolta Irmandiña, sendo un documento básico para coñecer como era esta terra na época medieval.

“o reino todo rebolto en guerras, e tantos roubos e mortes, e todos malos feitos; lebantarse grande chusma de comuneros contra os caballeros e moitos caballeros contra el mismo Rey e outros señores da terra façer guerra contra outros e deitar por terra tantas casas e torres…”.

Fernán García Barba de Figueroa era membro dunha familia aristocrática pero da baixa nobreza. El mesmo lembra as orixes da familia, ligada ás terras de Lugo, e faino non só como exercicio de memoria e como expresión do grupo familiar a quen pertence e ten unha torre e un escudo como símbolos materiais identificadores da estirpe, senon tamén porque, ante unha posible falta de descendencia, o testador coida que a casa e os bens patrimoniais permanezan dentro do grupo de familiares, caendo sobre os seus colaterais lucenses.

“Meu aboo Garçia Estevez de Lousada que da terra de Lugo e pazos de Lousada e Quiroga veu morar a ela con a dita sua moller Maria Garcia de Saavedra, miña aboa, e foi o que raedificou e casi fizo con a sua torre enna era de MCCCCVIII anos de Cristo MCCCLXIX como dis o letreiro que esta debaijo do escudo dos lagartos”

Por outra banda, a posición aristocrático do grupo confírmase ao velos relacionados a través do matrimonio con liñaxes como Montenegro, que evidencian a endogamia do grupo nobre.

A importancia que adquire a familia, núcleo esencial das relacións sociais, e a súa reprodución social, económica e simbólica cobra gran protagonismo no testamento de Fernán García Barba, que se presenta como un auténtico pater disposto a condicionar os comportamentos futuros dos fillos en beneficio da casa. Por este motivo, é o encargado de detallar como é a súa sucesión, partindo sempre da preferencia dos homes sobre as mulleres e dos maiores sobre os menores. Isto fai que a sucesión recae no seu fillo maior, Juan, que tería que cumprir unha serie de requisitos para acceder e transmitir a herdanza recibida:

“si se casar ou ouber fillos fique todo elo a seu fillo maor con tal que un e outro casen con molleres da sua igualdade podendo ser, máis sempre con cristianas vellas e non de pouco convertidas nin infeitas da mala raça de mouros ou judios (…). Por si esto soceder en qualquer deles ou en outro qualquer meu fillo ou neto e desçendente o qual Deus tal non permita quero e mando en tal caso que desde o mesmo feito e sin mais tardança a dita miña casa e melloria pase a outro meu fillo e neto”.

A cristalización das liñaxes trouxo consigo cambios nas relacións intrafamiliares como reforzar o papel dos homes – especialmente o do primoxénito – como cabezas de familia e propietarios da maior parte dos inmobles – moitas veces recollidos e practicamente «blindado» pola fundación dun mayorazgo. Así, viron reafirmada a súa posición privilexiada na toma de decisións familiares como se manifestou o propio testador constituíndo un mayorazgo porque “foi sempre meu desejo e miña vontade facer en ela maiorazgo vinculado «, «e se me tolleu a vontade de façer o dito maiorazgo ”.

Unha análise do discurso revela o incontestable reforzo do xefe de familia. Ademais, o peso do autoritarismo e do patriarcado obsérvase na dispoñibilidade que tiña Fernán García Barba respecto ao dote das súas mulleres, como veremos a continuación.

En canto ás súas relacións, o testador é viúvo, aínda que sabemos que se casou dúas veces. Isto reflíctese na propia elección do lugar de enterramento, que aparece condicionado polo desexo de enterrarse preto dos familiares falecidos; neste caso: pais, avós e tamén “doña Joana Mendez de Açevedo, miña primeyra moller,40 e doña Elvira Paez de Montenegro, miña segunda moller”. Da primeira só sabemos que non tivo ningunha sucesión co testador e que «me deijou para senpre a mitade da sua dotación e erdanza e que a outra mitade a convertise en misas e ismoldas”.

A súa morte, posiblemente prematura, favoreceu a celebración dun segundo matrimonio coa señora Elvira Páez de Montenegro, que se perfilan como vantaxosas cando conecta con esa familia da oligarquía pontevedresa. De feito, declara o testador a existencia de débedas con “Tristam de Montenegro, tio da dita miña moller que me emprestou de hua vez trinta escudos e de outra seys marcos de plata”. Respeto ao dote da súa segunda esposa, Fernán García volveu ter unha grande capacidade para disposición sobre eses bens e moedas, “os quales diñeiros gastei en desembargar os bens e terras que meu padre empeñou”. Nos seus últimos testamentos, o testador encargou a celebración de misas para a súa alma e a das súas esposas falecidas nun contexto de recordo familiar que se extende a pais e avós. No caso de Elvira Páez parece que unha longa enfermidade podería acabar coa súa vida, como se desprende do gasto causada polas «enfermedades e enterro e onrras e misas da dita miña moller». Ademais, deste segundo matrimonio, Fernán conseguiu os herdeiros esperados para garantir o futuro da liñaxe.

A través da súa xenealoxía vemos como inicialmente o apelido das cabezas da liñaxe derivaba do nome paterno, variando na seguinte xeración. Non obstante, con Fernán García Barba de Figueroa o apelido cristaliza composto pola suma do paterno, García, e o materno, Barba de Figueroa. Posteriormente, os seus fillos seguirán mantendo o García, que definitivamente está fixado dentro do grupo. Non obstante, pode completarse ou non co da nai en gran parte baseado no recoñecemento da familia de orixe desta. Así, o primoxénito, como descendente da importante casa de Montenegro, asume ese apelido: Juan García de Montenegro. Esta oscilación dos apelidos, incluso entre irmáns, moitas veces fai difícil determinar as relacións cando non se aclaran con precisión nos propios testamentos.

Despois da memoria dos falecidos, aparecen o presente e o futuro do grupo: os fillos. De Elvira Páez, o testador tivo a Juan, o fillo maior, Alonso e Estevo García, así como a súa única filla Bieita García. Estamos nun momento no que o acceso á formación xurídica tende a aumentar entre os aristócratas, polo que non nos sorprende o lamento deste pai polo diñeiro investido “enna criança e estudos dos meus fillos e dela [de Elvira Páez]”.

O varón primoxénito é o que ten as mellores perspectivas de futuro. Recibe a maior parte da herdanza, cuxa transmisión está regulada intentando evitar conflitos posteriores, que constituíron a ruína de non poucos casas nobres.

“Iten digo porque este meu paazo e casa torre de Outeiro de esta fregesia de Lantaño en que moro e moraron os ditos meus padres e aboos non se tollese nin partise en adiante e tubese senpre bees e terras e rendas con que manter o estado e mais ben pudesen os meus fillos e socesores dela acudir aos chamamentos e serviçio dos señores Reis como he obrigado (…) e tamen porque en ela se conserbase a boa memoria dos meus pasados…”; y, para ello se regula que “a dita miña casa e melloria pase a outro meu fillo ou neto e desçendente lejitimo por a sua orden e antelaçion de varon e mais vello en quen non aja a dita mala çircunstança [casar el heredero con mujeres que no fuesen cristinas viejas] e esto mesmo se entenda si do dito Joan o seu fillo maor que Deus lle der non quedase fillo de matrimonio”

A constitución dun mayorazgo convértese nunha garantía para a supervivencia material e simbólica da liñaxe, intentando poñer fin ás tendencias desintegradoras dos nobres patrimonios ocorridos con motivo do transmisión da herdanza e máis en contextos de inestabilidade social. Non obstante, en ningún momento se exclúe ao resto dos fillos. Pola contra, trátase de evitar o seu empobrecemento. Mesmo no caso da súa filla, o testador di: “mando a miña filla Bieyta Garçia vinte mil maravedís vellos para ajudar do seu casamento ou de se por freira en un monasterio segundo dis que quer”. Este é un bo resumo das posibilidades da vida que se ofrecían ás mulleres: matrimonio ou convento. En fin, neste caso recoñécese na filla unha certa capacidade de elección con esa mención expresiva «segundo dis que quer».

As fillas herdan e os «segundos fillos» tamén as súas posibilidades diminúen algo cando se implantan as liñaxes. Polo tanto, non é raro que algúns estivesen ligados á administración do Estado – cada vez máis desenvolvida – ou ao estamento eclesiástico, como xa indicamos anteriormente.

Fernán García Barba de Figueroa tamén recoñece no seu testamento a existencia dun neno natural. Trata de Fernán García Galego, “que eu sendo moço solteiro ouben de Lourença Albres da fregesia de Alba, criada que foi do meu señor padre». Non estamos ante o froito dunha relación extramatrimonial, pero tampouco dentro do grupo de «lexítimos fillos» convertidos en «erdeiros universais». Simplemente recoñécese e ofréceselle amparo.

O trato cos criados é íntimo e cotián e non só porque o testamentario declara a súa relación cunha criada do seu pai durante a súa soltería, senon porque son recordados como beneficiarios dalgúns legados.

“Mando que todos meus criados que ao tenpo do meu finamento se acharen servindo enna miña casa sobre o que ja lles tena pago lles ajusten e paguen ben o seu tenpo servido e mais o soldo enteyro de un ano a cada hun deles e hua roupa de loito porque roguen a deus por min”

Ademais de recompensalos, espera con este tipo de mandas unha certa reciprocidade: oracións para a salvación da alma do testador. De feito, o medo á morte e á condenación eterna leva aos testadores, e neste caso Fernán García, a conceder unha serie de perdóns aos inimigos, axuda aos pobres, reducións á metade das rendas que deberían pagar os dependentes, etc. Estamos pois ante legados que acabarían beneficiando ao propio testador no marco da salvación e reflexan redes de dependencia e espiritualidade, así como prácticas benéficas.

“Eu perdono de todo coraçon a todos meus enemigos e que me an feito mal para que Deus me perdone a min e demando e roga a todo los que eu fisen mal que por amor de Deus me perdonen (…). Iten mando que a todolos meus colonos que me pagan rendas de pan e mais direituras de todo o que se achar que me son debdores ao tenpo do meu finamneto a todos lles perdono a mitade e aos que foren probes ou casi probes lles perdono todo enteyramente e mais que repartan en eles e mais probes vergonzante s e mendigantes dous ou tres panos pardos (…) ansi a eles como a todos os demais probes que enno dia do meu enterramento vieren a catar de comer que a todos se lles de ismolda por amor de deus pan e viño e carne ou pescado segundo fase odia”

En canto aos amigos, neste caso poderían considerarse como amigos os presentes durante a execución do testamento, que comparten apelidos, que lévanos a pensar que podería ser unha destacada familia do lugar co que o García Barba de Figueroa tería un tratamento continuo.

Completan pois a ampla rede de relacións intra e extrafamiliares que nos permite perfilar mellor o retrato dunha sociedade na que os individuos se integraron en diversos espazos e marcos pero sempre dende o núcleo familiar.

Respecto ás institucións, aparecen aquelas que se sitúan máis próximas ao testador, como era de esperar. En primeiro lugar, Fernán García Barba de Figueroa refírese á igrexa de San Pedro de Lantaño, en cuxa capela maior desexa enterrarse, confirmando o papel da mesma como capela funeraria. Nela dispuxo a celebración de diversas misas, as cales serían completadas cunha fundada en honra a San Benito “ enna sua ermida do Monte desta dita freguesia”; ermida para a que dispuxo, ademais, certa cantidade de diñeiro “para [su] reparamento”.

Aínda que só nomea a esas dúas institucións relixiosas –o cal non deixa de ser bastante excepcional, permitíndonos afirmar que se trata dun caso en absoluto paradigmático, sobre todo ao non documentarse ningunha referencia a centros monásticos–, o testador non se esquece das institucións hospitalarias entre as que sinala dúas malaterías, a de Santa María do Camiño de Pontevedra e a de San Luís de Padrón, tamén caracterizadas pola súa proximidade xeográfica ao espazo vital de Fernán García.

Neste caso, o testador tamén lembra a súa vinculación coa institución monárquica, declarando a súa participación activa e a do seu pai nalgunhas campañas contra os musulmáns, o que, xunto ás “reboltas e traballos que en estes tempos mandou Deus a estas terras” e outros gastos familiares, supuxera un importante esforzo económico para a Casa.

“Meu padre (…) ennas sahidas que fiso con os demais fidalgos da terra en compañía do señor arçobispo e perlado de Santiago don Lope de Mendoza (…) contra os mouros da Andaluçia fasta que se ganou a cibdad de Antequeira ao Rey mouro de Granada de chamamento do señor infante don Fernando, e tamen enna sahida que eu fise de chamamento de seu sobriño noso señor el Rey don Joan [II de Castilla] e de mandado de meu señor padre en lugar del cando se ganou dos mouros a grande batalla da Figueira en donde tamen perdin e me mataron o cabalo e eu sahin ben librado enpero ben ferido de hua saetada enno braço dereito que non a vin curada fasta pasados ben tres meses”

Estamos, pois, ante un testamento no que se manifesta con claridade a importancia da familia como marco relacional fundamental, sen esquecer todo un conxunto de referencias que sitúan ao testador no seo dun grupo social concreto, cunha proxección territorial moi determinada e con relacións que van desde o local ata a contorna rexia, pasando por marcos señoriales ligados tanto á nobreza laica como eclesiástica da Galicia do século XV.

Unha verdadeira xoia que aquí reproducimos en boa parte do análisis feito no seu momento por Maria del Carmen Pallarés e Ermelindo Portela que recolle varios testamentos como este do noso protagonita para retractar perfectamente a sociedade daquela época.